Custom Search

Demir eksikliği, dünyada en yaygın olarak görülen beslenme eksikliğidir ve Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 2 milyar insan demir eksikliğine bağlı anemi yani kansızlık problemiyle karşı karşıyadır.1 Demir eksikliği fakir ülkelerde daha sık görülmekle beraber refah seviyesi yüksek ülkelerde bile önemli bir sağlık sorunu sayılmaktadır ve bilhassa kadınları etkilemektedir. Bu yazımızda demir eksikliği ve anemi yani kansızlığın neden ortaya çıktığı, belirtileri, ve tedavi edilmezse yol açabileceği hastalıklar hakkında bilgi vereceğiz. İlk olarak demir eksikliği ile anemi arasındaki farkı anlatacağız.

Demir Eksikliği ile Anemi Arasında Ne Fark Var?

Demir eksikliği, yanlış beslenme yada bazı hastalıklar sebebiyle vücutta yeterince demir minerali bulunmaması durumudur. demir eksikliği anemisiDemir minerali vücudumuzda çeşitli görevler yapar ama bu görevlerin en önemlisi kana kırmızı rengini veren hemoglobin maddesinin üretilmesidir. Hemoglobin molekülü demir atomu olmadan üretilemez ve hemoglobin yeterince üretilmezse kırmızı kan hücrelerinizin oksijen taşıma kapasitesi azalır. Bu duruma kansızlık yani anemi denir. Bir başka deyişle anemi, demir eksikliğinin bir sonucu ve ilerlemiş halidir. Öte yandan, anemi sadece demir eksikliğinden kaynaklanmaz. B12 vitamini eksikliği yada çeşitli hastalıklar da anemiye yol açabilir. Demir eksikliği yüzünden ortaya çıkan anemiye “demir eksikliği anemisi” diyoruz.

Demir Eksikliği Neden Kaynaklanır?

Demir; kırmızı et, ciğer, tahıllar, bakliyat, ıspanak ve fındık-fıstıkta bulunur. Demir kaynağı gıdalar, geniş bir yelpaze sunmakla beraber birçok insan demir eksikliğinden kurtulamıyor. Bunun sebeplerini bilmek elbette demir eksikliğini önlemekte atılacak ilk adımdır. İşte demir eksikliğinin en yaygın nedenleri:

Yanlış Beslenme: Demir eksikliğinin bir numaralı nedeni demir içeren besinler tüketmemektir. Demir, bitkilerde de bulunmakla beraber et ve sakatattaki demir minerali insan vücuduna daha faydalı olan demir çeşididir. Bu yüzden yeterince kırmızı et yemeyenler demir eksikliğine yakalanma riski ile yüz yüzedirler.

Kafeinli İçecekler: Kafein; çay, kahve ve kolada bulunan uyku kaçırıcı bir bileşiktir. Araştırmalar, yemekle birlikte içilen kahvenin yüzde 40, çayın ise yüzde 65 oranında demir emilimini engellediğini göstermektedir. Bu içecekleri yemekten bir saat sonra içmek de demiri azaltır ama yemekten bir saat önce içilen kafeinli içecek demir emilimine engel olmamaktadır.Bu yüzden çay, kahve yada yeşil çay içecekseniz bunları yemekle birlikte içmemek en iyisidir.

Adet Kanamaları: Kadınların demir ihtiyacı erkeklerin yaklaşık iki katıdır ve demir eksikliğinden muzdarip olanlar genelde kadınlardır çünkü kadınlar adet kanaması sırasında büyük bir miktar demir mineralini kaybederler.

Hamilelik: Anne karnında büyüyen bebek kendi kanını oluşturmak ve gelişmek için bol miktarda demire ihtiyaç duyar ve bu demiri annesinden alır. Bu yüzden gebelerde demir eksikliği çok yaygındır. Kan tahlillleri ile durumu denetlemek ve demir takviyesi haplar veya şuruplar vermek, doktorlar tarafından gebeler için alınan tedbirler arasındadır. Hamiller, beslenmelerine de çok dikkat etmelidir.

Sindirim Sistemi Hastalıkları: Mide ve bağırsaktaki bazı hastalıklar demiri sindirmeyi ve emmeyi engelleyebilir. Bu tür hastalıkları teşhis edecek merci doktordur.

İç Kanama Yapan Hastalıklar: Ülser, kolon kanseri ve başka bir takım hastalıklar mide ve bağırsaklarda yavaş ama sürekli bir kanamaya neden olabilir. Bu durumda kanla birlikte demir minerali sürekli kaybedildiği için vücuttaki demir seviyesi düşer.

İlaçlar: Ağrı kesici nitelikli bazı ilaçlar sürekli kullanılırsa hafif mide kanamalarına yol açabilir. Bu yüzden doktor tavsiyesi dışında durmadan bu tür ilaçlar almak demir eksikliğini ortaya çıkarabilen faktörler arasında sayılabilir.

Demir Eksikliği Belirtileri Nelerdir?

Hafif bir şekilde başlayan demir eksikliği herhangi bir belirti ortaya çıkarmadan ve farkedilmeden devam edebilir. Ancak vücutta demir seviyei düştükçe kansızlık meydana gelir ve çeşitli belirtiler görülür. Aşağıda en sık görülen demir eksikliği belirtilerini sıraladık. Eğer bunlar siz de görülüyorsa demir eksikliğine bağlı anemi problemi ile karşı karşıya olabilirsiniz.

yorgunluk

Sürekli Yorgunluk: Yataktan bir türlü çıkamamak, demir eksikliğinin en önemli belirtisidir. Zira demir olmayınca kanın oksijen taşıma kabiliyeti azalır ve dokularınız yeterli oksijen bulmakta zorlanır. Bu yüzden hücreleriniz gerektiği kadar enerji üretmez ve kendinizi sürekli güçsüz, bitkin ve yorgun hissedersiniz.

Nefes Nefese Kalma: Yorgunluk ve güçsüzlük gibi  bu belirti de kanın yeterli oksijen taşıyamaması ile ilgilidir. Merdiven çokma gibi sıradan sayılabilecek bir aktivite sonucunda demir eksikliği yaşayan bir kişinin dokularında oksijen seviyesi hızla düşer ve beyin, dokulara oksijen yetiştirebilmek için ciğerlere daha hızlı nefes alma talimatı verir.

Çarpıntı ve Göğüs Ağrısı: Kan oksijen taşıma görevini yapamayınca ortaya çıkan yükün bir kısmı da kalbi etkiler. Kalbiniz, aynı kanı daha hızlı bir şekilde vücutta döndürerek dokularınızın oksijen ihtiyacını karşılamaya çalışır. Siz, bunu çarpıntı ve ağrı olarak hissedersiniz.

Baş Dönmesi ve Göz Kararması: Bunun sık olması bariz bir demir eksikliği belirtisidir.

Dalgınlık: Her organ gibi beyin de oksijene ihtiyaç duyar ve anemi olan kişiler de beyne giden oksijen azalacağı için düşünme, konsantrasyon, karar verme ve öğrenme gibi günlük zihin aktiviteleri zorlaşabilir, dalgınlık ve unutkanlık ortaya çıkabilir.

Depresyon: Geçmeyen yorgunluk, uyuşukluk ve düşünmekte zorluk depresyona da yol açabilmektedir.

Üşüme: Vücudunuzdaki bütün hücreler oksijen yakarak vücut ısısının korunmasını sağlar. Eğer normalden fazla üşüyorsanız bu hücrelerinizin yeterince oksijen alamadığını ve anemi probleminiz olduğu gösterebilir.

Tırnak Kırılması: Bu, demir dışında kalsiyum ve çinko gibi başka minerallerin eksikliğinin belirtisi de olabilir.

Saç Dökülmesi: Saçların dökülmesi birçok farklı sebebe dayanabilir ama demir eksikliğinin saç dökülmesini çoğalttığı düşünülmektedir. Eskisinden çok saçınız dökülüyorsa sorun demir olabilir.

Tuhaf Şeyler Yeme İsteği: Vücutta demir mineralinin azalması insanda bu minerali içerme ihtimali olan toprak vb. şeylere yönelik bir iştah yaratabilir. İleri derecede demir eksikliği anemisi olanlar toprak, kar, buz kahve gibi şeyleri yemek isteyebilirler.

Soluk Ten Rengi: Yüzünüze renk veren kandır. Şiddetli anemi olan kişilerin rengi bu yüzden soluk olur.

Dilde Şişme: Şiddetli ve uzun süreli demir eksiliğinin sonucu olarak dilde şişkinlik ve acıma görülebilir.

Demir Eksikliğinin Yol Açabileceği Hastalıklar ve Komplikasyonlar

Demir eksikliğinin anemi olarak da kansızlığa yol açtığını daha önce belirtmiştik. Demir eksikliği anemisi tedavi edilmezse ve şiddetli bir şekilde uzun süre devam ederse başka sağlık sorunlarını da beraberinde getirebilir. Bu problemlerden en dikkat edilmesi gerekenleri aşağıda listeledik:

Kalp Rahatsızlıkları: Demir eksikliği anemisinin hızlı kalp atışına ve çarpıntıya yol açabildiğini söylemiştik. Bu durum giderilmezse uzun vadede hızlı kalp atışı (taşikardi), kalp yetmezliği, kalp büyümesi gibi kalp rahatsızlıkları baş gösterebilir.

Hamilelik Problemleri: Şiddetli, uzun süreli ve tedavi edilmeyen demir eksikliği yaşayan gebeler erken doğum yapma riski taşır. Doğan çocuk düşük kilolu olabilir ve bebekte de demir eksikliği görülebilir. Bu durum bebeğin zihin gelişimini de olumsuz etkileyebilir.

Gelişim Yavaşlığı: Şiddetli demir eksikliği yaşayan bebek ve çocuklarda büyüme yavaşlayabilir.

Sık Hastalanma: Demir, kan üretimi dışında görevleri de olan bir mineraldir. Demir eksikliğinin bağışıklık sistemini de zayıflatabileceği düşünülmektedir.

Huzursuz Bacak Sendromu: Dinlenme ve uyuma sırasında bacağı hareket ettirme isteğinin doğması şeklinde ortaya çıkan bu rahatsızlığın birçok olası sebebinden bir tanesi de demir eksikliğidir.

Demir Eksikliği Teşhisi ve Tedavisi

demir eksikliği testi

Demir eksikliği ve anemi belirtileri görülen veya kendisinde anemi olduğundan şüphelenen kişiler doktora başvurmalıdır. Bilhassa hamileler ile et yemeyen risk taşımaktadırlar. Anemi, doktor tarafından umumiyetle kan tahlili ile teşhis edilir. Kan tahlili sonucunda doktorun değerlendirmesi gereken çeşitli veriler vardır ama en önemli veri hemoglobin seviyesidir. Sağlıklı bir insanda hemoglobin seviyesinin 11 g/dl üzerinde olması beklenir. Hemoglobin 9,5-11 g/dl arasındaysa hafif anemi, 8-9,5 g/dl arasındaysa orta şiddette, 8’in altında ise şiddetli anemi var, demektir. Doktorlar, kişide demir eksikliği olduğunu teyit etmek için serum ferritin testi adı verilen diğer bir kan testi daha yapabilir. Demir eksikliği teşhis edilirse ekseriyetle doktor demir hapları yada demir şurubu ile demir seviyesinin normale çıkmasını sağlar. Bazı durumlarda doktor demir eksikliğine neden olan bir hastalıktan şüphelenebilir ve başka testler isteyebilir.

Demir eksikliği teşhis edilen kişi doktorun dediklerini dikkatlice uygulamalı ve ilaçlarını düzenli kullanmalıdır. Bunun yanı sıra beslenmenizde bazı değişiklikler yaparsanız demir eksikliği daha çabuk giderilir. Kırmızı et ve sakatat gibi bol demir bulunan gıdalar tüketmek yanında alabileceğiniz bazı diğer tedbirler şunlardır:

Kafein tüketimini kontrol altına alın: Biliyorsunuz yemeklerle çay, kahve ve kola içmek demir emilimi olumsuz etkiliyor.

demir eksikliği böyle giderilir

Demir ve kalsiyumu aynı anda tüketmeyin: Kalsiyum kemikler için gereklidir ama demir ile birlikte alındığında demirin emilmesini engeller. Mesela, et yedikten sonra süt içerseniz sütteki kalsiyum etteki demiri almanıza engel olabilir. Süt, peynir ve yoğurdu yemeyi sakın tamamen kesmeyin yoksa D vitamini eksikliği ile karşılaşabilirsiniz.

C vitamini alın: C vitamini; tahıl, fıstık ve bakliyat gibi nebati gıdalardaki demirin daha çok emilmesini sağlar. Yemekte portakal yada kivi gibi C vitamini içeren meyveler yemek daha çok demir almanızı sağlayabilir.

Fitik asidi azaltın: Baklagiller, fıstık türü bitkiler ve tam tahıllar fitik asit yada fitat diye sindirilmeyen bir madde içerir. Bu madde gıdalardaki demirin emilmesini zorlaştırır. Fasulyeyi suda bekletmek ve yemekleri iyi pişirmek fitik asidi azaltır ve daha çok demirin kana geçmesini sağlar.

1-) who.int

2-) Morck, Lynch, Cook. Inhibition of Food Iron Absorption by Coffee. The American journal of Clinical Nurtition. 1983.

Custom Search